De eerste aliënisten Ontwikkeling van een eigen methode

niet-somatische aanpak 1792

De eerste psychiaters, die men toen nog aliënisten noemde, ontwikkelden hun eigen methode voor de behandeling van psychisch zieken. Die methode, de morele behandeling, was er op gericht de afhankelijkheidsrelatie tussen patiënt en arts-psychiater te versterken. Zo zou de arts door zijn gezag de gedachtegang en passies van de patiënt kunnen beïnvloeden.

De eerste helft van de negentiende eeuw wordt in de geschiedenis van de psychiatrie beschreven als de periode van de morele behandeling. Daarmee worden onmiddellijk de namen van de pioniers van de Franse psychiatrie, Philippe Pinel en Etienne Esquirol, verbonden. Toch ontstond de morele behandeling reeds in de tweede helft van de achttiende eeuw in Engeland. William Battie houdt in 1758 een pleidooi voor de ‘morele behandeling’ van de geesteszieke. Deze behandeling krijgt een grotere impact wanneer de Quakergemeenschap, een religieuze groepering met caritatieve inslag, onder leiding van William Tuke de morele behandeling vanaf 1792 in haar instelling, genaamd het York Retreat, toepast.

Het meest krachtige middel dat de psychiater voor zijn morele behandeling heeft, is de instelling zelf.

Toch is het Pinel die als eerste deze behandeling op een systematische wijze doordenkt en weet toe te passen. Dit is te danken aan het gewijzigde politieke en filosofische klimaat in Frankrijk na de revolutie. Esquirol, zijn leerling, ontwikkelt de ideeën verder en draagt in grote mate bij tot de eerste Franse wet op de krankzinnigenzorg in 1838. Met de morele behandeling wordt een niet-somatische aanpak bedoeld.

Het gaat om een vorm van psychologische beïnvloeding, waarbij de passies centraal staan. Volgens Pinel moet men de geesteszieke onderwerpen door hem in een nauwe afhankelijkheidsrelatie te brengen met iemand die door zijn fysieke of morele kwaliteiten de ‘meerdere’ is. Deze persoon moet proberen een onweerstaanbare greep te krijgen op de geesteszieke, zodat hij zijn gedachtegang kan beïnvloeden en zijn passies kan beheersen. Het is bij voorkeur de arts-psychiater die deze gezagsfunctie uitoefent.

Het meest krachtige middel dat de psychiater voor zijn morele behandeling heeft, is de instelling zelf. De bouwstructuur van het asiel en vooral het inwendig reglement moeten zodanig georganiseerd worden dat zij  het gezag van de arts op de geesteszieken versterken.